ประวัติการตั้งถิ่นฐานบนเกาะช้าง

นับตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น เกาะช้าง คือที่พักหลบคลื่นลม ในฤดูมรสุมของเรือสำเภาจากเมืองจีน ที่เดินทางเข้ามาค้าขายกับประเทศไทย เหตุนี้จึงเชื่อกันว่า พ่อค้าชาวจีนที่มากับเรือสำเภาจะเป็นผู้บุกเบิก และตั้งถิ่นฐานบนเกาะช้างใน รุ่นแรกๆ ที่เข้ามาปักหลักตั้งถิ่นฐาน และทำมาหากินบนเกาะช้าง

ต่อมา...เมื่อฝรั่งเศสได้เข้ามาตั้งอาณานิคม ส่งผลให้ปริมาณเรือสำเภาจีนในละแวกนี้ลดจำนวนลง กระทั่งสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชการที่ ๕ ได้ทรงทำสนธิสัญญา ยกเมืองพระตะบอง เสียมราฐ ศรีโสภณ และเมืองปัตจันตคีรีเขต (เกาะกง) ให้กับฝรั่งเศส เพื่อแลกกับความเป็นเอกราชของเมืองจันทบุรี และเมืองตราด เมื่อวันที่ ๒๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๔๙ หลังจากนั้นชาวไทย และชาวเขมรเกาะกง ตลอดจนผู้คนจากฝั่งเมืองตราด แหลมงอบ เขาสมิง จันทบุรี ระยอง แกลง ฯลฯ ก็ทยอยเดินทางเข้ามาปักหลักตั้งถิ่นฐานทำมาหากินบนเกาะช้างมากขึ้น

ที่มาของชื่อ เกาะช้าง จะเรียกขานกันมาตั้งแต่ครั้งใดนั้นเป็นการยากที่จะสอบสวนหาหลักฐานความจริงได้ การที่เรียกเกาะนี้ว่า เกาะช้าง นั้น คงเนื่องมาจากเกาะลูกนี้เป็นเกาะใหญ่โตกว่าเขา หรือนัยหนึ่งรูปเกาะมีลักษณะคล้ายช้าง เพราะช้างเป็นสัตว์ใหญ่กว่าสัตว์อื่นๆ จึงได้เทียบนามว่าเกาะช้างนั่นเอง นอกจากที่จะมีเกาะช้างใหญ่โดยเฉพาะแล้ว ยังมีเกาะช้างน้อย ซึ่งตั้งอยู่ใกล้เคียงทางด้านขวามือ ไปทางทิศเหนืออีกลูกหนึ่ง ซึ่งมีลักษณะคล้ายกับลูกช้างเหมือนกัน แต่แม้จะมีเกาะช้างน้อยลูกนี้แล้ว ก็ยังมีส่วนที่สำคัญอันเกี่ยวกับเกาะช้างอยู่อีก กล่าวคือ ขี้ช้าง และขี้ช้างก้อนนี้เองย่อมเป็นบ่อเกิดแห่งความเป็นอันตรายแก่การสัญจรไปมาโดย ทางเรือ เพราะเหตุว่าขี้ช้างก้อนนี้เป็นหินกองตั้งอยู่ใต้น้ำระหว่างกึ่งกลางร่องน้ำเกาะช้างด้านใน ตามเสียงชาวบ้านเล่าว่า เมื่อก่อนที่ยังไม่มีประภาคาร (กระโจมไฟ) ตั้งเหมือนเดี๋ยวนี้ หินกองก้อนนี้เป็นต้นเหตุให้เกิดอันตรายแก่เรือที่สัญจรผ่านไปมาเป็นประจำ เพราะหินกองก้อนนี้มีระดับสูงพ้นน้ำเพียงเล็กน้อย หากไม่สังเกต หรือไม่มีความชำนาญเส้นทางร่องน้ำ จะมองไม่ค่อยเห็น ยิ่งตอนเวลาน้ำขึ้นเต็มที่ จะมองไม่เห็นเลย ดังนั้นต่อมาหน่วยงานทางการสมัยก่อนได้เห็นเหตุอันอันตรายอันนี้ จึงได้มีการสร้างประภาคาร (กระโจมไฟ) ขึ้นไว้บนหินกองนี้ เพื่อความสะดวกในการสัญจรไปมาของประชาชนโดนทางเรือตั้งแต่นั้นมา

ส่วนเกาะช้างนั้น โดยทั่วไปจะเห็นว่าเป็นเกาะที่ใหญ่ที่สุดในหมู่เกาะทั้งหลาย ในทางทะเลด้านทิศตะวันออก นอกจากเกาะช้าง ยังมีเกาะกูด เกาะหมาก เกาะกระดาษ เกาะคลุ้ม เกาะไม้ซี้ เกาะหวายเกาะรัง และเกาะอื่นๆ ขนาดใหญ่เล็ก มีจำนวนรวมกันหลายสิบเกาะ แต่เกาะที่มีคนอาศัยหาเลี้ยงชีพ และตั้งบ้านเรือนมากที่สุด คือเกาะช้าง เกาะหมาก เกาะกระดาษ และเกาะกูด มีบ้างแต่น้อย ส่วนเกาะอื่นๆ บ้านเรือนราษฎรไม่มี มีแต่ราษฎรพากันไปตั้ง ถิ่นฐานทำมาหาเลี้ยงชีพชั่วครั้งคราว บรรดาเกาะเหล่านี้ทางด้านปกครองจัดรวมกันเป็นตำบลหนึ่ง เรียกว่า "ตำบลเกาะช้าง นามอำเภอเรียกว่า "อำเภอเกาะช้าง" เช่นกัน แต่อำเภอไม่ได้ตั้งอยู่ที่เกาะช้าง คือตั้งอยู่ที่ตำบลแหลมงอบ
พลเมืองที่อาศัยประกอบอาชีพอยู่ที่เกาะช้าง ส่วนมากเป็นไทย จีนไหหลำ กับญวน(ญวนเว้) จีนแต้จิ๋ว มีบ้างเล็กน้อย ส่วนที่เกาะหมาก เกาะกระดาษ เกาะกูด มีแต่คนไทย จะมีพวกญวน ไทยทางเกาะช้างไปหากินตามเกาะอื่นๆ บ้างเป็นครั้งคราวตามฤดูกาล"

เอกลักษณ์ และวิถีชีวิตดั้งเดิมของชุมชนเกาะช้าง เริ่มตั้งแต่สมัยเข้ามาล่าสัตว์ หาของป่าจำพวกน้ำมันยาง และแก่นไม้หอมกฤษณา ที่ได้ชื่อว่ามีคุณภาพดี และบางส่วนก็เข้ามาเพื่อทำประมงพื้นบ้าน เป็นคนงานบริษัทสัมปทาน อีกส่วนหนึ่งเป็นผู้ร้ายที่หลบหนีคดีมาจากบนฝั่ง ฯลฯ ต่อมาเมื่อเกาะช้างมีพื้นที่สมบูรณ์เพียงพอต่อการตั้งหลักแหล่งก็เริ่มชัก ชวนเครือญาติเข้ามามากขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะการตั้งถิ่นฐานที่อ่าวสลักเพชร และอ่าวคลองสน จนเกิดเป็นชุมชนใหญ่ โดยเฉพาะที่ ชุมชนอ่าวสลักเพชรมีผู้คนส่วนหนึ่งที่สืบเชื้อสายมาจากญวนอพยพ ซึ่งรอนแรมข้ามทะเลหนีภัยสงครามเวียดนามมาตั้งแต่ครั้งอดีต เกือบทุกครอบครัวในสมัยนั้น ยังชีพด้วยการทำสวนยางพารา สวนมะพร้าว และสวนผลไม้ บางส่วนก็ยึดอาชีพประมงพื้นบ้าน ส่วนบริเวณพื้นราบด้านหน้าเกาะทีอยู่ทางทิศตะวันตก มีผู้เข้ามาบุกเบิกทำกินน้อยราย เพราะพื้นที่ดังกล่าวการเดินทางเป็นไปด้วยความยากลำบาก และมีภูเขาสูงชันกั้นอยู่ ต้องเดินทางติดต่อกันทางเรือเท่านั้น โดยเฉพาะในช่วงฤดูมรสุม มีคลื่นลมแรง ยาวนานถึง 6 เดือน ใครที่เข้าไปทำกินจึงเหมือนถูกตัดขาดจากภายนอก เมื่อสมัยก่อนที่เกาะช้างยังไม่มีถนนเช่นปัจจุบัน ชาวบ้าน หรือ เด็กนักเรียน ที่อาศัยอยู่บริเวณหาดทรายขาว หาดคลองพร้าว แหลมไชยเชษฐ์ หรือหาดไก่แบ้ ไปจนถึงบางเบ้า หากจะเดินทางมายังบ้านคลองสน แหล่งชุมชนที่เจริญที่สุดในละแวกนั้นเพราะมีวัด คลองสน และโรงเรียนบ้านคลองสนตั้งอยู่ ต้องเดินทางด้วยเท้าลัดเลาะข้ามภูเขาสูง ทุรกันดาร และใช้เวลาเดินทางเป็นเวลานาน โดยเฉพาะหน้าฝนต้องใช้เวลาเดินทางนานกว่าเดิมถึงเท่าตัว เด็กนักเรียนสมัยนั้นหากมีใจรักเรียนหนังสือจริงๆ ต้องแบกข้าวสารอาหารแห้งมาขออาศัยวัด หรือญาติในหมู่บ้านเพื่อเรียนหนังสือ การเดินทางไปเช้าเย็นกลับเป็นเรื่องเป็นไปไม่ได้เลย มาพักอาศัย 1-2 เดือน หรือโรงเรียนปิดเทอมจึงเดือนทางกลับบ้านสักครั้ง ยิ่งในช่วงหน้าลมมรสุมคลื่นลมจัด ไม่สามารถเดินทางข้ามไปฝั่งแหลมงอบ เพื่อซื้อข้าวสารอาหารได้ บางครั้ง บางปี ต้องขุดหัวกลอย มาต้มกินแทนข้าว หรือต้มข้าวปนกลอย เป็นหนึ่งสัปดาห์หรือสองสัปดาห์ติดต่อกันก็ยังมี สุดแสนลำบาก อัตคัดขัดสนยิ่งนัก แต่ถึงแม้จะมีจะมีความยากลำบากของการดำรงชีวิต แต่วิถีธรรมชาติก็ไม่อาจปิดกั้นความมุ่งมั่นของผู้บุกเบิกจำนวนหนึ่ง หากไล่เรียงไปตามหาดทรายขาว จะพบว่ามีครอบครัวหลักๆ ที่เป็นตระกูลดั้งเดิม ของชุมชนเกาะช้างตั้งแต่อดีต เช่น ตระกูลเกิดมณี ตระกูลจันเดิม ชุมชนคลองพร้าวได้แก่ ตระกูลประศาสน์ศิลป์ ตระกูลสุนทรกิจ ชุมชนหาดไก่แบ้ ได้แก่ตระกูลขนรกุล ครอบครัวในตระกูลดังกล่าวได้เปลี่ยนวิถีชีวิตของตนเองจากชาวสวน และชาวประมง มาประกอบธุรกิจที่เกี่ยวกับการท่องเที่ยว